श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १८

 

अध्याय १८  मोक्ष संन्यास  योग 

अर्जुन उवाच |

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुम् |

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥1॥

श्रीभगवानुवाच |

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदु: |

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा: ॥2॥

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिण: |

यज्ञदानतप:कर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥3॥

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम |

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविध: सम्प्रकीर्तित: ॥4॥

यज्ञदानतप:कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् |

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥5॥

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च |

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥6॥

नियतस्य तु सन्न्यास: कर्मणो नोपपद्यते |

मोहात्तस्य परित्यागस्तामस: परिकीर्तित: ॥7॥

दु:खमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्यजेत् |

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥8॥

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन |

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्याग: सात्विको मत: ॥9॥

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते |

त्यागी सत्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशय: ॥10॥

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषत: |

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥11॥

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मण: फलम् |

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां €क्वचित् ॥12॥

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे |

साङ् ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥13॥

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥14॥

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नर: |

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतव: ॥15॥

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु य: |

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मति: ॥16॥

यस्य नाहङ् कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते |

हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥17॥

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना |

करणं कर्म कर्तेति त्रिविध: कर्मसंग्रह: ॥18॥

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदत: |

प्रोच्यते गुणसङ् ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥19॥

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते |

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥20॥

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् |

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥21॥

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् |

अतत्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥22॥

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषत: कृतम् |

अफलप्रेप्सुना कर्म यतत्सात्विकमुच्यते ॥23॥

यत्तुžकामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुन: |

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥24॥

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् |

मोहादारभ्यते कर्म यतत्तामसमुच्यते ॥25॥

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वित: |

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकार: कर्ता सात्विक उच्यते ॥26॥

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचि: |

हर्षशोकान्वित: कर्ता राजस: परिकीर्तित: ॥27॥

अयुक्त: प्राकृत: स्तब्ध: शठो नैष्कृतिकोऽलस: |

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥28॥

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु |

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥29॥

प्रवृत्तिंžच निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये |

बन्धं मोक्षं च या वेत्तिžबुद्धि: सा पार्थ सात्विकी ॥30॥

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च |

अयथावत्प्रजानाति बुद्धि: सा पार्थ राजसी ॥31॥

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता |

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धि: सा पार्थ तामसी ॥32॥

धृत्या यया धारयते मन:प्राणेन्द्रियक्रिया: |

योगेनाव्यभिचारिण्या धृति: सा पार्थ सात्विकी ॥33॥

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन |

प्रसङ्गेन फलाकाङ् क्षी धृति: सा पार्थ राजसी ॥34॥

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च |

न विमुञ्चति दुर्मेधा धृति: सा पार्थ तामसी ॥35॥

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ |

अभ्यासाद्रमते यत्र दु:खान्तं च निगच्छति ॥36॥

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् |

तत्सुखं सात्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥37॥

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् |

परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥38॥

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मन: |

निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥39॥

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुन: |

सत्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभि: स्यात्त्रिभिर्गुणै: ॥40॥

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप |

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणै: ॥41॥

शमो दमस्तप: शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च |

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥42॥

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् |

दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥43॥

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् |

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥44॥

स्वे स्वे कर्मण्यभिरत: संसिद्धिं लभते नर: |

स्वकर्मनिरत: सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥45॥

यत: प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् |

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव: ॥46॥

श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |

स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥47॥

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् |

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृता: ॥48॥

असक्तबुद्धि: सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृह: |

नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥49॥

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे |

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥50॥

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च |

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥51॥

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानस: |

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रित: ॥52॥

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् |

विमुच्य निर्मम: शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥53॥

ब्रह्मभूत: प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ् क्षति |

सम: सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥54॥

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्वत: |

ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥55॥

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रय: |

मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥56॥

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पर: |

बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त: सततं भव ॥57॥

मच्चित्त: सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि |

अथ चेत्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥58॥

यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे |

मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥59॥

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्ध: स्वेन कर्मणा |

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥60॥

ईश्वर: सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति |

भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥61॥

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत |

तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥62॥

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया |

विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥63॥

सर्वगुह्यतमं भूय: शृणु मे परमं वच: |

इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥64॥

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु |

मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥65॥

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज |

अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच: ॥66॥

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन |

न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥67॥

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति |

भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशय: ॥68॥

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तम: |

भविता न च मे तस्मादन्य: प्रियतरो भुवि ॥69॥

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयो: |

ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्ट: स्यामिति मे मति: ॥70॥

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नर: |

सोऽपि मुक्त: शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥71॥

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा |

कच्चिदज्ञानसम्मोह: प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥72॥

अर्जुन उवाच |

नष्टो मोह: स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत |

स्थितोऽस्मि गतसन्देह: करिष्ये वचनं तव ॥73॥

सञ्जय उवाच |

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मन: |

संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥74॥

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् |

योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयत: स्वयम् ॥75॥

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् |

केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहु: ॥76॥

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरे: |

विस्मयो मे महानराजन्हृष्यामि च पुन: पुन: ॥77॥

यत्र योगेश्वर: कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर: |

तत्र श्रीर्विजयो भूतिध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥78॥

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १ 

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय २

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ३

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ४

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ५

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ६

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ८ 

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ७

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ९

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १०

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ११

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १२

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १३

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १४

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १५

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १६

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १७

श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १८