श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय ६

अध्याय ६ ध्यान योग 

श्रीभगवानुवाच |

अनाश्रित: कर्मफलं कार्यं कर्म करोति य: |

स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रिय: ॥1॥

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव |

न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥2॥

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते |

योगारूढस्य तस्यैव शम: कारणमुच्यते ॥3॥

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते |

सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥4॥

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: ॥5॥

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जित: |

अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्ते तात्मैव शत्रुवत् ॥6॥

जितात्मन: प्रशान्तस्य परमात्मा समाहित: |

शीतोष्णसुखदु:खेषु तथा मानापमानयो: ॥7॥

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रिय: |

युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चन: ॥8॥

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु |

साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥9॥

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थित: |

एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रह: ॥10॥

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन: |

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥11॥

तत्रैकाग्रं मन: कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रिय: |

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥12॥

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिर: |

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥13॥

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थित: |

मन: संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्पर: ॥14॥

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानस: |

शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥15॥

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नत: |

न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥16॥

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु |

युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दु:खहा ॥17॥

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते |

नि:स्पृह: सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥18॥

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता |

योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मन: ॥19॥

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया |

यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥20॥

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् |

वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्वत: ॥21॥

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं तत: |

यस्मिन्स्थितो न दु:खेन गुरुणापि विचाल्यते ॥22॥

तं विद्याद् दु:खसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् |

स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥23॥

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषत: |

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्तत: ॥24॥

शनै: शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया |

आत्मसंस्थं मन: कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥25॥

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् |

ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥26॥

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् |

उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥27॥

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मष: |

सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥28॥

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि |

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन: ॥29॥

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि |

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन: ॥29॥

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थित: |

सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥31॥

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन |

सुखं वा यदि वा दु:खं स योगी परमो मत: ॥32॥

अर्जुन उवाच |

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्त: साम्येन मधुसूदन |

एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥33॥

चञ्चलं हि मन: कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् |

तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥34॥

श्रीभगवानुवाच |

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् |

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥35॥

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मति: |

वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायत: ॥36॥

अर्जुन उवाच |

अयति: श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानस: |

अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥37॥

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति |

अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मण: पथि ॥38॥

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषत: |

त्वदन्य: संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥39॥

श्रीभगवानुवाच |

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते |

न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥40॥

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वती: समा: |

शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥41॥

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् |

एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥42॥

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् |

यतते च ततो भूय: संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥43॥

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि स: |

जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥44॥

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिष: |

अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥45॥

तपस्विभ्योऽधिकोयोगी ज्ञानिभ्योऽपिमतोऽधिक:|

कर्मिभ्यश्चाधिकोयोगी तस्माद्योगीभवार्जुन॥46॥

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना |

श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मत: ॥47॥

आगे पढ़ने क लिए यहाँ क्लिक करिये 👉  श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय 7