श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १३

 

अध्याय १३  क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विभाग योग 

अर्जुन उवाच |

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च |

एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥1॥

श्रीभगवानुवाच |

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते |

एतद्यो वेत्ति तं प्राहु: क्षेत्रज्ञ इति तद्विद: ॥2॥

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत |

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥3॥

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् |

स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥4॥

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधै: पृथक् |

ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितै: || 5 ||

महाभूतान्यङ्ककारो बुद्धिरव्यक्त मेव च |

इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचरा: ॥6॥

इच्छा द्वेष: सुखं दु:खं सङ्घातश्चेतना धृति: |

एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥7॥

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् |

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रह: ॥8॥

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च |

जन्ममृत्युजराव्याधिदु:खदोषानुदर्शनम् ॥9॥

असक्तिरनभिष्वङ्ग: पुत्रदारगृहादिषु |

नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥10॥

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी |

विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥11॥

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् |

एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥12॥

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्रुते |

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥13॥

सर्वत: पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् |

सर्वत: श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥14॥

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् |

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥15॥

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च |

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥16॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् |

भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥17॥

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमस: परमुच्यते |

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥18॥

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासत: |

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥19॥

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि |

विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥20॥

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतु: प्रकृतिरुच्यते |

पुरुष: सुखदु:खानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥21॥

पुरुष: प्रकृतिस्थो हि भुङक्ते प्रकृतिजान्गुणान् |

कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥22॥

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वर: |

परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुष: पर: ॥23॥

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणै: सह |

सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥24॥

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना |

अन्ये साङ् ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥25॥

अन्ये त्वेवमजानन्त: श्रुत्वान्येभ्य उपासते |

तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणा: ॥26॥

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्वं स्थावरजङ्गमम् |

क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥27॥

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् |

विनश्यत्स्वविनश्यन्तं य: पश्यति स पश्यति ॥28॥

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् |

न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥29॥

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वश: |

य: पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥30॥

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति |

तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥31॥

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्यय: |

शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥32॥

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते |

सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥33॥

यथा प्रकाशयत्येक: कृत्स्नं लोकमिमं रवि: |

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥34॥

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा |

भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥35॥

आगे पढ़ने क लिए यहाँ क्लिक करिये 👉 श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय 14