श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय १४

 

अध्याय  १४  गुणत्रय विभाग योग 

श्रीभगवानुवाच |

परं भूय: प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् |

यज्ज्ञात्वा मुनय: सर्वे परां सिद्धिमितो गता: ॥1॥

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता: |

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥2॥

मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् |

सम्भव: सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥3॥

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तय: सम्भवन्ति या: |

तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रद: पिता ॥4॥

सत्वं रजस्तम इति गुणा: प्रकृतिसम्भवा: |

निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥5॥

तत्र सत्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् |

सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥6॥

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् |

तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥7॥

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् |

प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥8॥

सत्वं सुखे सञ्जयति रज: कर्मणि भारत |

ज्ञानमावृत्य तु तम: प्रमादे सञ्जयत्युत ॥9॥

रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत |

रज: सत्वं तमश्चैव तम: सत्वं रजस्तथा ॥10॥

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते |

ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत ॥11॥

लोभ: प्रवृत्तिरारम्भ: कर्मणामशम: स्पृहा |

रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥12॥

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च |

तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥13॥

यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् |

तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥14॥

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते |

तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥15॥

कर्मण: सुकृतस्याहु: सात्विकं निर्मलं फलम् |

रजसस्तु फलं दु:खमज्ञानं तमस: फलम् ॥16॥

सत्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च |

प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥17॥

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसा: |

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसा: ॥18॥

नान्यं गुणेभ्य: कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति |

गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥19॥

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् |

जन्ममृत्युजरादु:खैर्विमुक्तोऽमृतमश्रुते ॥20॥

अर्जुन उवाच |

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो |

किमाचार: कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥21॥

श्रीभगवानुवाच |

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव |

न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ् क्षति ॥22॥

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते |

गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥23॥

समदु:खसुख: स्वस्थ: समलोष्टाश्मकाञ्चन: |

तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति: ॥24॥

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो: |

सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीत: स उच्यते ॥25॥

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते |

स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥26॥

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च |

शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥27॥

आगे पढ़ने क लिए यहाँ क्लिक करिये 👉  श्रीमद भगवद गीता पाठ - अध्याय 15